ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DlREN HIZKUNTZEN TRANSKRIPZIO ETA TRANSLlTERAZIOA


Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Tamaño: px
Comenzar la demostración a partir de la página:

Download "ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DlREN HIZKUNTZEN TRANSKRIPZIO ETA TRANSLlTERAZIOA"

Transcripción

1 ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DlREN HIZKUNTZEN TRANSKRIPZIO ETA TRANSLlTERAZIOA Inaki lrazabalbeitia Edozein gairi buruz ari garelarik, lehenik eta behin zertaz ari garen definitzea komenigarria izaten da, are gehiago hari buruzko arazo kontzeptualak tartean direnean. Gure kasuan bi kontzeptu nahas-mahasten dira ohizko erabileran: transliterazio eta transkripzioa. Elhuyar Hiztegi Entziklopedikoak (1) hauxe dio: transkripzio. iz. 2. HIZKL. Hizkuntzaren soinuak zeinu eta ikur konbentzionalen bidez adieraztea. Bi transkripzio-mota daude: transkripzio fonologikoa (fonemak adierazten dituena) eta transkripzio fonetikoa (hizkerazko hots eta ahoskatze-fiabardurak adieraztea ahalbidetzen duena). 3. HIZKL. Hizkuntza baten elementuak, hotsak nahiz zeinuak Gatorrizko idazkera zeinnahi delarik ere), letrazko edo zeinu fonetikozko beste sistema idatzi batez adieraztea. transliterazio. iz. HIZKL. Alfabeto bateko karaktereak, letrak nahiz zeinuak, beste alfabeto bateko karaktereez banan-banan adieraztea (transkripzioan ez bezala, zeinuen arteko korrespondentzia bilatzen da, ez soinuen artekoa). Beraz bi kontzeptuon arteko muga argia da itxuraz. Transkripzioak hotsa, ahoskatzen dena alegia, hartzen du kontutan batez ere eta transliterazioak zeinuak, idatzitako testua. Hala eta guztiz ere, praktikan ez da horrelakorik gertatzen eta horretaz jabetzeko EnciclopMia Catalana (2) delakoaren hitzaurrean bi kontzeptu hauek nola erabiltzen diren aztertzea baino ez dago. Hauxe dio: "Eis noms de personalitats historiques i actuals importants de citacia frequent als textos de cultura mitjana entren per llur forma transcrita que remet a la forma transliterada (Txekhov remet a Cekhov)." Eta aurrerago, "Eis noms grecs modems han estat transliterats quan no corresponen a noms grecs classics; aquets darrers san transcrits 0 catalanitzats." (l) ELHUYAR HIZTEGI ENTZIKLOPEDIKOA: Elhuyar Kultur Elkartea. Donostia, (2) GRAN ENCICLOPEDIA CATALANA: Fundaci6 EnciclopMia Catalana. Bartze Iona, 1974.

2 1452 EUSKERA - XXXIX (2. aldia) Antza, entziklopedia horren egileek transkripzioa eta gratia katalana kontutan harturik egindako transliterazioa identifikatu dituzte. Identifikazio hori ez da zuzena gure aburuz. Izan ere, alfabeto baten transliterazioa ez da bakarra. Betiere, helburu-hizkuntza kontutan hartu da. Zergatik? Helburu-alfabetoko zeinuek ez dutelako soinu bera alfabeto horretaz idazten diren hizkuntza guztietan. Zeinu guztien atzean soinua dagoenez, irakurleari deskodetzeko moduan eman ohi zaio. Esaterako errusierazko q zeinua tsch transkribatzen da alemanez, tch frantsesez, ch gaztelania eta ingelesez eta ci italieraz. Beraz, zeinuak duen hotsa ere kontutan hartzen da neurri batean eta hizkuntza horren mintzatzaileari berak identifika dezakeen moduan moldatzen da transliterazioa. Beraz, alfabeto batek transliterazio-sistema bat baino gehiago izan ditzake. Alabaina, hainbat alfabetoren kasuan transliterazio-sistema batek beste guztiak gainditu baditu, eredu bakarra ibiliko da munduan, japonieraren kasuan adibidez. Non dago bada, transliterazio eta transkripzioaren arteko muga? Bi alfabetoen arteko zeinuen erlazio biunibokoan, hots, helburu-alfabetotik jatorri alfaberora eta alderantziz pasa daitekeela beti informaziorik galdu gabe. Guk aurreko parrafoan eginiko fiabardurak kontutan harturik erabiliko dugu transliterazio hitza une honetatik aurrera. Transliterazioan, jatorrizko alfabetoko zeinu bati beste bat egokitu behar zaio helburu alfabetoan. Letrak soilik erabiliz ezinezkoa gertatzen da kasu gehienetan eta ondorioz, beste bide batzuk erabili behar izaten dira. Kontsonante zein bokalei ezarritako zeinu diakritikoak edo ez-ohizko letra-multzoak usatzen dira horretarako. Horrexeagtik transliterazio-sistemen emaitzak irensgaitzak eta ulergaitzak gertatzen zaizkio batezbesteko irakurleari. Izan ere, honelakoak arrunt dira: C, I, <;, q, kh, zh, etab. Gainera, zeinu horiek arazo tekniko eta mekaniko latzak jartzen dituzte testuak ordenadorez edo idazmakinaz izkiriatu nahi direnean. (Bidenabar, desadan ponentzia honetan erabiltzen ari naizen tipografia berezi hori Elhuyarren sortu behar izan genuela, merkatuan ez zegoelako). Beraz, transliterazioaren alorrean mailaketa ezartzeak komenigarria dela dirudi. Besteek egiten dutenari begiratzea egokia izaten, gure egoeraren antzekoan daudenei bereziki. Ikuspegi honetatik Institut d'estudis Catalans (3) delakoak alfabeto arabiarraren kasuan eginikoa oso interesgarria da. Erakunde horrek hiru maila egiten ditu: a) Transliterazio osoa (Transcripcio jonematica i lineal, transliteracio). Hau argitalpen berezituetan, goi-mailako dibulgazioan eta arabierarekin erlazioa duen jendeari zuzendutako argitalpenetan erabiltzekoa izango litzateke. b) Transliterazio erraztua (Transcripcio simplijicada). Honen helburua dibulgazio-lanak (historikoak, politikoak, literarioak, etab.) eta masa-komunikabideak dira. Arabieraren soinuak grafema katalanen bidez ematen saiatzen da. c) Transkripzioa edo egokitzapen foniko-grafikoa (Adaptacio jonico-grajica). Hau hitz arrunt eta arabismoak emateko proposatzen da batez ere. Maila hone- (3) PROPOSICIO DOBRE ELS SISTEMES DE TRANSLITERACIO I TRANS CRIPCIO DELS MOTS ARABS AL CATALA: Institut d'estudis Catalans. Bartzelona, 1990.

3 ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DIREN... - lfiaki Irazabalbeitia 1453 tan honelako hitzak sartzen dira: bushido, xii, shah, khalifa/jalifa/kalifa, dikka, estajanovista, estalinista, sobiet, geisha, jihad, kasbah, kibbutz, etab. Alor honi ez dio exonomastika-batzordeak konponbidea eman behar lexiko-batzordeak baizik. Hala ere, bien arteko komunikazioa behar-beharreazkoa da erabakien artean kontraesanik egon ez dadin. Euskararen kasuan ere mailaketa hori egitea egokia izan daiteke eta horrelaxe egitea proposatzen dugu. Guk hemen egingo ditugun proposamenak bigarren mailako kasuari dagozkionak dira. Gorago esan dugunez, kasu batzuetan alfabeto latinoa ez duten hizkuntzak alfabeto latinora bihurtzeko arauak (transliterazio-arauak) eman ditu hizkuntza hori mintzatzen deneko erakunde ofizialen batek. Arau horiek kasu askotan nazioartean onarpen maila handia izan dute, Txinako txineraren kasuan adibidez. Beste batzuetan aitzitik ez da horrelakorik gertatu, errusiera kasu. Datu hau kontutan hartzekoa da beraz. Laburtuz hauxe da gure proposamena: 1. Erakunde ofizial baten transliterazio-arauak eman eta munduan onarpena izan dutenean, sistema horixe erabiliko da. Betiere zeinu diakritikoak baztertuko dira goiko mailaketaren a kasuan ezik. Kasu horretan hizkuntza hauek daude: txinera (Taiwangoa izan ezik), japoniera eta serbokroaziera. Lehenean pin-yin sistema erabiliko da, bigarrenean Herpburn sistema, serbokroazieraren kasuan Kroazian erabiltzen dena (salbuespen moduan ii j moduan emango dugu). 2. Nahiz eta transliterazio-sistema ofizialik egon ez nazioartean nahikoa bateratsu erabiltzen diren grafiak hobetsiko dira. Normalean, potentzia kolonizatzaile batek ezarritakoa da. Kasu honetan Encyclopaedia Britannica delakoak proposatutakoa hobetsiko da. Betiere zeinu diakritikoak baztertuko dira goiko mailaketaren a kasuan ezik. Hauek dira kasuak: birmaniera, etiopiera, Indostango hizkuntzak urduera izan ezik, khmenera, laosiera eta taiera. 3. Euskarara moldatutako transliterazioa hauek izango dute: alfabeto zirilikoa (bielorrusiera, bulgariera, errusiera eta ukraniera), arabiera, georgiera, grekoa, hebraiera, iranera, pashto-afganera eta urduera, koreera, mongoliera eta Taiwango txinera. Errusieraren kasuan bertako Zientzi Akademiak emandako transliterazio-sistema erabili daiteke a kasuan. Taulak erakustera pasa aurretik, bi ohar egin behar dira: 1. Transliterazioa ez zaio aplikatuko beste bide batetik etorritako tradiziozko izenei. Adibidez, Txina, Tokio, Kanton, Pekin, Tailandia, Kalkuta Transliterazioa egiten denean oso gutxitan izango da jatorrizko alfabetoa begien aurrean eta kasurik arruntean garraio-hizkuntza bat izango da tartean. Hori kontutan hartu beharko da eta tauletan inguruko hizkuntza nagusien formak era ematen dira. Horren ondorioz Chejov, Tchekhov edo Chekhov irakur daiteke gaztelaniazko testuetan iturria jatorrizko hizkuntza, frantsesa edo ingelesa den heinean.

4 1454 EUSKERA - XXXIX (2. aidia) ARABIERA Arabierazko izenen transkripzio-tauia osatzeko, Encyclopcedia Britannica delakoan eta EFE berri-agentziaren Manual del Espafiol Urgente izeneko liburuan ematen diren transkripzio-arauetan eta gutxi gorabeherako ahoskatze-tauletan oinarritu gara. Euskarazko forma zehazteko unean, ingelesezkoa hartu da oinarritzat, baina beste hizkuntzetakoak ere kontutan hartu behar dira. Alabaina, frantsesaren eragina izan duten herri arabiarretan, ingelesa ez da oso iturri fidagarria; frantsesezko transkripzioek kutsatzen bait dute. Esaterako, u eta e letrak adierazteko ou eta ai bokal-multzoak erabiltzen dira. TRANSLITERAZIO OSOA Arabiar alfabetoa Transliterazioa Gutxi gora-beherako ahoskera klasikoa I, -...J b berri...:... t talo...;.,; 1 ing. thin C j, (y) joan.,. "- I) t kh gip. joan :> d dago ) dh, (d) ing. then ) r harro ) z zozo V s sarde V" sh, (s, x) xaboi..i' ~ - "",'" d - 1- t -,., Z - ~,... - t, g h, (g) - fro rien

5 ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DlREN... - Iiiaki Irazaba1beitia 1455 Arabiar alfabetoa Transliterazioa Gutxi gora-beherako ahoskera kiasikoa -~ f fede J q bekhatu ~ k kale J I lore, I m ama..j n anaia, h ing. hat, w ing. watch.> y jan (kon.), itzal (bo.) -"- a are -r- U usa -.- i Ihintz 1-" a a luzea u- a - J-L. ii u luzea Y-- i i luzea J--- aw hau 0)--- ay aita TRANSLITERAZIO ERRAZTUA Arabiar alfabetoa Ing. Fr. Gazt. Euskal gratia '--' b b b b...:... t t t t...:,,; th, th th z z E J, d' J, J! d' d' J, g y

6 1456 EUSKERA - XXXIX (2. aldia) Arabiar alfabetoa lug. Fr. Gazt. Euskal gratia r- h, b h h h t kh, kh kh j kh - - :J d d d d j dh, dh d d d ) r r r r, rr (bokal artean) ) z th z Z V- S S S S v~ sh, sh, ch sch, ch sh, ch sh (x,?),f ~, ~ S S S '"'~ <;I, Q dh d d b t,1 t t t I ot7 Z:,?; th z ~ "-,,, t gh, gh gh g, gu g -' f f f f. :; '-' q, k k q k ~ k k k k J ID ID ID ID.J n n n n z J h h h h (aspiratua), w W,ou U u..:j y y y, i j (hitz has.), i -yi- -yi- -yi- -ji- (bo. atz.) -iy- -iy- -iy- -ij- (bo. aur.) -"- a, e a -,- u, 00 ou u u -.- i i i i

7 ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DIREN... - Ifiaki lrazabalbeitia 1457 Arabiar a1fabetoa lng. Fr. Gazt. Euskal gratia 1-'- a a a a u- a, a a J-' u I.J-r- i i i i J--<- aw aw aw au ~ ay, ai, ei ai -ah, -at, -at, -a -ah I1w, uww uw uww u BULGARIERA Bulgariera alfabeto zirilikoz idazten da. Bulgarierazko izenen transkripziotaula osatzeko, Encyc!opa:edia Britannica delakoan eta EFE berri-agentziaren Manual del Espaiiol Urgente izeneko liburuan ematen diren transkripzio-arauetan eta gutxi gora-beherako ahoskatze-tauletan oinarritu gara. Euskarazko forma zehaz~ teko unean, ingelesezkoa hartu da oinarritzat, baina beste hizkuntzetakoak ere kontutan hartu dira. TRANSLITERAZIO ERRAZTUA Maiusk. Minus. lng. Fr. Gazt. Euskal gratia A Zl a a a a b 6 b b b b 13 B V V V v [" r g, gh- g, gh- g, gu- g n.q d d d d E e e e e e ;I: ;t; zh j, g, zh y (bo. aur.), j (kon. aur.) j (zh,?) 3 3 Z -s- Z s z

8 1458 EUSKERA - XXXIX (2. aldia) Maiusk. Minus. Ing. Fr. Gazt. EuskaI grafta 11 H i, ee, y i, Y i i i1 it i, ee, Y i, Y i, -Y i K K k k k k n H t1 m m m m H H n n n n n n p p p p p p r r r r C c s S-, -ss- s s T T t t t t Y Y u, 00 ou u u <P <I> f f f f X x kh, h kh, h j, h kh U u ts ts ts ts "l \{ ch tch ch tx ill w sh ch sh sh (x,?) ill w sht cht sht sht 'b 'b U e a a b y'o, 0 i, Y i, -Y yu iuo, you iu, yu $I SI ya, ia ia ia io, 0 (kon. atz.), jo (hitz-has.) iu, u (kon. atz.), ju (hitz-has.) ia, a (kon. atz.), ja (hitz-has.) ERRUSIERA Errusiera alfabeto zirilikoz idazten da. Errusierazko izenen transkripzio-taula osatzeko, Encyclopcedia Britannica delakoan eta Gran Enciclopedia Laroussen ematen diren transkripzio-arauetan eta gutxi gora-beherako ahoskatze-tauletan oinarritu gara. Euskarazko forma zehazteko unean, ingelesezkoa hartu da oinarri-

9 ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DlREN... - Ifiaki Irazabalbeitia 1459 tzat, baina beste hizkuntzetakoak ere kontutan hartu dira. Bestetik, alfabeto latinoz idazten ez diren SESBko hizkuntzak alfabeto zirilikoz idazten dira norrnalean eta gainera errusiarrek eginiko transkripzioren bidetik datozkigunez, errusierari aplikatutako transkripzio-arauak aplikatu dira kasu guztietan. TRANSLITERAZIO ERRAZTUA Maius. Minus. Ing. Err. Aka. Fr. Gazt. Euskal grafia A II a a a a b 6 b b b b B B V V V v r r' g g, gh g, gu g.'l 11 d d d d E e e e, jej e e e, jej t e 0 0,0, jo 0 ~ ;t; zh Z dj j j (zh,?) 3 ;) z s, z s z 11 K i, ee i, Y i i i1 i1 Y j i, Y i, Y i, j (hitz-has.) K K k k k k n M t1 m m m m H H n n n n n n p p p p p p r r r r C c s s, ss s s T T t t t t y Y u, 00 ou u u <I> '" f f f f X x kh, h ch kh j kh U I Ll ts c ts ts ts y I q I ch C tch ch tx

10 1460 EUSKERA - XXXIX (2. aldia) Maius. Minus. Ing. Err. Aka. Fr. Gazt. Euskal gratia ill ill sh s ch sh sh (x,?) ill III shch se chtch sch stx b "b bl bl Y i, b b :1 :;) e e a e yu 'u, ju iou, you iu, yu iu, ju (hitz-has.) ~ SI ya 'a, ja ia ia ia, ja (hitz-has.) * je hitz-hasieran eta bokal edo 'b eta b atzean; e kontsonante atzean. TRANSLITERAZIO OSOA Maius. Minus. Err. Aka. ISO Gutxi gora-beherako ahoskera A a a a lao b 6 b b baso B D V v fr. vie r [" g g goga.'l jj d d hadi E e e, je e eder edo jende ~ e '0,0, jo # e jole edo otso ie I ;1; Z Z fr. etage 3 ;} z z zozo r1 11: i i lhiotz 11 H j j iog. boy K K k k kale n 11 I I lore 11 I M m m ama # 'a kontsonante atzean;t\ l{ hitz-hasieran eta bokal all.c"n ill et" U\ ezik; a aipatu kontsonanteen atzean; ja

11 ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DIREN... - Iiiaki Irazaba1beitia 1461 Maius. Minus. Err. Aka. ISO Gutxi gora-beherako ahoskera H H n n neba uso n n p p pago p p r r harro C c s s sarde T T t t talo y y u u ur <I>.jl f f fede x x ch ch gip. joan U Ll C c katu '-I \{ e e txerri ill ill S s xaboi LU III se se - 1> 1> [,1 bl Y Y ing. rhythm,, b b - J 3 e e eder 'u, ju (hitz-has.) ju judu $I SI 'a, ja (hitz- has.) ja jaun GREKOA Greko modernozko izenen transkripzio-tau1a osatzeko Encyclopcedia Britannica de1akoan eta EFE berri-agentziaren Manual del Espafiol Urgente izeneko libuman ematen diren transkripzio-arauetan eta gutxi gora-beherako ahoskatzetau1etan oinarritu gara. Euskarazko forma zehazteko unean, inge1esezkoa hartu da oinarritzat, baina beste hizkuntzetakoak ere kontutan hartu dira. Antzinateko Greziako antroponimoak transkripzio-arau hauetatik kanpo aztertu beharako dira.

12 1462 EUSKERA - XXXIX (2. aldia) TRANLITERAZIO ERRAZTUA Maius. Minus. Elkarketa Ing. Enskal gratia A a a a al ai e av av, af av B 13 v v (b,?) r y g g yy. y~. yx ng, nx, nkh ng, nx, nkh yk g (hitz-has.), ng (bo. atz.) g, ng /). 6 dh d E E e e EL i i ET e'i ei EV ev ev Z C z z H 1") i i 1")v iv iv 8 e th z I L i i K K k k /\ A 1 1 M J-l m m J-lTI b (hitz-has.), mb (bo. atz.) b,nb 1'l v n n V1: d (hitz-has.), nd (bo. atz.) d, nd V1:C ntz ntz - ~ x x (ks?) 0 a 0 0 al oi i av ou u ri n p p p p r r 2: 0, G S s T 1: t t

13 ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DIREN... - liiaki Irazabalbeitia 1463 Maius. Minus. Elkarketa Ing. Euskal grafia y V Y i Vl i i cd q> f, ph f X X kh kh G?) 'l' UJ ps ps \) UJ 0, 6 0 Jatorri frantseseko edo espainoleko testuetan, grekoaren transkripzioan gertatzen diren aldaketa hauek kontuan izan behar dira: Ing. Fr. Gazt. Eusk. z z s z th th c, z, t t k k c, k, qu k r, rh r r, rr r, rr i u u, y i f, ph ph ph, f f kh kh j kh TRANSLITERAZIO KULTOA* Maius. Minus. Euskal grafia A Q a B 13 b r y g 6 6 d E e Z ~ Z H 1") e * Altonso Irigoienek proposatu moduan.

14 1464 EUSKERA - XXXIX (2. aldia) Maius. Minus. Euskal gratia e e th I L i K K k 1\ A- i M J...l ID M V n - ~ X n n p p p r 2: a, C;; s T "t t y v y cd cp ph X X kh '1' w ps (/ w 0 HEBRAIERA Hebraierazko izenen transkripzio-taula osatzeko Encyclopreedia Britannica delakoan eta EFE berri-agentziaren Manual del Espaiiol Urgente izeneko liburuan ematen diren transkripzio-arauetan eta gutxi gora-beherako ahoskatze-tauletan oinarritu gara. Euskarazko forma zehazteko unean, ingelesezkoa hartu da oinarritzat, baina beste hizkuntzetakoak ere kontutan hartu dira. Bibliako juduen izenak transkripzio-arau hauetatik kanpo aztertu behar dira. TRANSLITERAZIO ERRAZTUA Hebraitar alfabetoa log. Fr. Gazt. Euskal gratia X ~~ v, bh; b v; b v; b v; b } } g g g g

15 ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DIREN... - Ifiaki Irazabalbeitia 1465 Hebraitar alfabetoa Ing. Fr. Gazt. Euskal gratia 'j'j d d d d ;; h h h h ~ V; W V; W, OU V; U v; U 'r' z z z, s z T'r 1;1, b, Q, ch h h kh ~ t, t t t t ~ y, j, i y, dj y, ch j, i (bokal denean),:) k k k k,:)[1] kh kh j kh? J::)[O] m m m m.:lql n n n n "0 Sd S S S,,, Y ~ p p p p ~ [ll] f, ph f f f ~Wl tz, Z, z, Z, S, ts s s ts (tz,?) P q, k, 15- k, c k, c, qu k 'j r r r, rr r, rr ~~ sh, S sh sch, sh, ch sh (x,?).n J:'I t, th t t t a, ii, a a e, e, e, e e i, i i 0,6, {) 0 u, U u Taulan kortxete artean dauden ikurrak hitz bukaerako letren aldaerak dira.

16 1466 EUSKERA - XXXIX (2. aldia) TRANSLITERAZIO KULTOA Hebraitar a1fabetoa Euskal gmfia* J{, Gum gom-behemko ahoskem sefardia** ~~ v; b fr. vite; berri ), ), g gurdi.,., d dago 'it h ing. hat, w uso /' z zozo n h gip. joan t:l t lalo ~ y joan.::j k kale.::jl1 J kh gip. joan? I lore 0[0] m ama.:ll)j n neba tl s, sarde» ~ p pago ~ [%lj f fede ~WJ tz alzo p q kale 'j r fr. rien ~0 S, S xaboi 11 J:1 t lalo Taulan kortxete artean dauden ikurrak hitz bukaerako letren aldaerak dira. * Xabier Kintana jaunak Benjamin Tuterakoa. Bidaien Liburua lanean proposatutakoa. ** Encyclopaedia Britannica-ren arabera.

17 ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DIREN... - lfiaki Irazabalbeitia 1467 lranera, PASHTO-AFGANERA ETA URDUERA Him hizkuntza hauek pertso-arabierazko alfabetoz idazten dira. Pertso-arabierazko alfabetoz idatzitako izenen transkripziorako Encyc!opredia Britannica delakoak ematen dituen transkripzio-arauak eta gutxi gora-beherako ahoskatze-tauletan oinarritu gara. Euskarazko forma zehazteko unean, ingelesezkoa hartu da oinarritzat, baina beste hizkuntzetakoak ere kontutan hartu dira. Antzinako Pertsiako antroponimoak transkripzio-arau hauetatik kanpo aztertu behar dira. TRANSLITERAZIO ERRAZTUA Transkripzioa Bak. Has. Erd. Buk. Euskal grafia EB Alternatibak I I l l J <-:J -: ~ b b u J.. -; \0;" P P v ;.:.,,;.. t t ~ ;.:. ~ s ~, tb s c:. ~ ':'" C j <!i j ~ ~ ~ It ch C tx c:. 7 :»t> ~!)!) h t >.-i. ~ k.b k.b k.b.l J J, J. d d j ~..i.1. z ~, d_h z.j.) J J r r, rr.,;.. zh z.b j (zh,?).j..j j j Z Z.J J J I.r'... V- S s - V- - fj".-...:>. v4 ~ ~ s fj".-...a v4 Z z..k,1, k..la t 1 t J;.l> ~ Ji. z ~ z t.&.... e t.i... e gh fth, q g u ~... '-' f fe f I.r'... sh sb sh (x,?)

18 1468 EUSKERA - XXXIX (2. aldia) Transkripzioa Bak. Has. Erd. Buk. Euskal grafia EB Altematibak \J.; A- I.-' q le k.:j J So cl k k :f l' ~ 6- g g J J 1 J I I i..... (' ill ill I,) J ~ ~ n n J J J J V w V, u (bokal denean) A.... h h J 1.5. ':" U Y j, i (bokal denean) a, ii ii a u u i i e e 0 0 ey ay, ai ei ow aw, au ou TRANSLITERAZIO KULTOA Bak. Has. Erd. Buk. Transliterazioa Gutxi gora-beherako ahoskera u I I t t u J J. T '7... b berri -; ~ p paper U ;.:. ~ t talo ~ ;.:..... s sarde ( ::- ~ c j joan (. ::- ~ ~ C txerri (. >" ;>. C 1). ing. hat t ;..:>. C kh gip. joan j.l J, J. d dago.i.i.i.1 z zozo

19 ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DIREN... - Iiiaki Irazabalbeitia 1469 Bak. Has. Erd. Buk. Transliterazioa Gutxi gora-beherako ahoskera J J.).) r harro j j j j z zozo.j.;.).) zh fr. etage.. sh xaboi l.y'... - v- s sarde IJ'..:. - v-...,., ~...,., ~..a ~ ~ sarde -'" V" Z zozo J,.1 k..k t talo j;.l> li..t. z zozo t L 1<0 c: - - t..:... t gh * W.. i... f jede \) j A. ~ q *.:J ).s: d k kale 3' j ~ 6- g gogo J J 1 J I lore i..... I" ill ama W J -.>.> t A.. l.5 ). U n anaia 0 v "' "' 4- h # 0:- U Y $ * g guturala da, askotan fr.ezko rien moduan ahoskatzen da. o kontsonante denean, fr.ezko vite; bolkal denean, uso. # ing.ezko hat; bukaeran mutua. $ kontsonante denean, joan; bolkal denean, lhintz. KOREERA Koreera hangul alfabetoz idazten da. Hangul alfabetoz idatzitako izenen transkripziorako Encyclopa!dia Britannica delakoak ematen dituen transkripzioarauak eta gutxi gora-beherako ahoskatze-tauletan oinarritu gara. Euskarazko forma zehazteko unean, ingelesezkoa hartu da oinarritzat, baina beste hizkuntzetakoak ere kontutan hartu dira. Apostrofoak eta bokalen zeinu diakritikoak kendu egingo dira. Gainera, ondoko transkripzioak egingo dira:

20 1470 EUSKERA - XXXIX (2. aldia) Erdarak Euskara tch (fr.), ch, tsch (al.) y w dj (fr.), dsch (al.), j tx j, i (kon. atz.) u j TXINERA Txinako izenak alfabeto latinoz emateko orduan, transkripzio-sistema desberdinak erabili dira. Ingelesek Wade-Giles izenekoa erabili dute, frantsesek E.F.E.O. (Ekialde Urruneko Ikerketen Akademia) erakundeak emandakoa eta alemaniarrek Lessing sistema. Gainera, 1958.ean txinatarrek transkripzio-sistema berri bat eman zuten argitara, txineraren erromanizazioaren arazoa betirako konpondu nahian eta 1979.ean, NBEren babesean, geografi izen estandarizatuei buruzko hirugarren bileran sistema horixe onartu zen nazioarteko arau bezala Txinako izenen transkripzio erromanizatua egiteko. Sistema horri pinyin deritzo. Pinyin sistemak gero eta erabilpen hedatuagoa du, eta euskaraz ere, Txina Kontinentaleko izenak pinyin sistema erabiltzea proposatzen dugu. Baina aurreko sistemek oraindik indarrean diraute, edozein entziklopediaren azterketak erakusten duen bezala; esaterako, EncyclopaG!dia Britannica ezagunak Wade-Giles sistema hobesten du, baina pinyinezko forma ere ematen du ondoan; eta Le Robert; Nombres Propres hiztegian Txinako toponimo zein antroponimoek Wade-Gilesezko grafiatik dute sarrem, segidan E.F.E.O.koa eta pinyinezkoa ematen direlarik. Pinyin sistema berria izaki, oraindik pertsonaia batzuk Wade-Giles edo E.F.E.O.zko grafiaz dira ezagunagoak (Wade-Gilesezko Mao Tse Tung edo Chou En-Lai adibidez, pinyinez Mao Zedong eta Zhou Enlai idazten direnak), baina pinyinezko grafien identifikazio-arazoa ez da betirakoa, zabalduz doazen heinean zaharren beharra galdu egiten da eta. Bitarte horretan, jende artean grafia ezagunak ere erabiltzen segituko dira, eta euskaraz ere transkripzio zaharren egokitzapen batzuek bere bidea egin dute (Txou En-Lai,...). Euskarazko grafia hori Wade-Gilesezko grafiatik abiatuta egokitzea hautabide bidezkoa dela uste izan dugu, eta honako aldaketa hauek egin dira: <ch>: <tx> <hs>: <s> <y>: <i> (hitz-hasieran); <i> (bokal artean) zeinua ezabatu egingo da «p>': <p>; <1'>: <t>; <ch'>: <tx>;...) Txina Nazionalistan (Taiwanen) Wade-Giles sistema erabiltzen da gaur egun. Dena den, frantsesez, gaztelaniaz eta alemanieraz Wade-Giles ez den beste sistema batean ematen dira, Txinako Herri-Errepublikako antroponimoetarako hiz-

21 ALFABETO LATINOZ IDAZTEN EZ DIREN... - lfiaki Irazabalbeitia 1471 kuntza bakoitzak erabilitako sistema klasiko berean alegia (ez pinyinez). Bidezkoa dirudi beraz, euskararako egokitzapena lehen esandako bidetik egiteak. SERBIA Serbokroaziera alfabeto zirilikoz idazten da Serbian eta alfabeto latinoz Kroazian. Gaur egun, bertako izenak kroazierazko grafiaz hartzen dira, eta ondorioz ez da alfabetzirilikozko izenen transkripziorako taularik behar, hizkuntza guztietan, zeinu diakritikoen arazoa gora-behera grafiak aldatzen ez direlarik. Hona hemen alfabeto serbiar eta kroaziarrak: Serbia Kroazia Euskal gratia erraztua A Cl A a a I) 6 B b b U u C c c y \.( C c C n II D d d Dz dz dz d j E e E e e et> 4> F f f r r G g f X x H h h I i i J j J j j K K K k k L 1 1 Lj lj lj 11 M M m m H H N n n Nj nj nj n n P p p p p R r r C c S s s 1t C

22 1472 EUSKERA - XXXIX (2. aldia) Serbia Kroazia Euskal gratia erraztua ill ill S S s T T T t t Y Y U u u B II V V V 3 ;} Z z z a~ ;K Z z z Antroponimo historiko batzuetan berriz, grafiak aldatu egiten dira hizkuntza batetik bestera, eta bestelako eredurik gabe, euskarari egokien zaion grafia hartzea proposatzen da.

Sitemap